Onvoorziene omstandigheden kunnen ertoe leiden dat een rechter de gevolgen van een overeenkomst wijzigt of de overeenkomst geheel of gedeeltelijk ontbindt. Daarvoor is niet voldoende dat een afspraak achteraf ongunstig uitpakt of dat de omstandigheden anders zijn dan partijen hadden gehoopt. Het moet gaan om toekomstige omstandigheden die partijen bij het sluiten van de overeenkomst niet in hun afspraken hebben verdisconteerd en die zo zwaar wegen dat ongewijzigde instandhouding niet meer mag worden verwacht. Wilt u weten wanneer daarvan sprake kan zijn? Lees dan verder.
Wat zijn onvoorziene omstandigheden?
Onvoorziene omstandigheden zijn omstandigheden die bij het sluiten van de overeenkomst nog in de toekomst lagen en waarmee partijen in hun overeenkomst geen rekening hebben gehouden. Het gaat daarbij niet simpelweg om de vraag of een gebeurtenis feitelijk te voorspellen was. Beslissend is of partijen de mogelijkheid van die gebeurtenis uitdrukkelijk of stilzwijgend in hun afspraken hebben verwerkt. Dat onderscheid is belangrijk, want een gebeurtenis die onverwacht aanvoelt, hoeft juridisch nog geen onvoorziene omstandigheid te zijn.
Wanneer kunt u zich beroepen op onvoorziene omstandigheden?
Een beroep op onvoorziene omstandigheden slaagt niet snel. De omstandigheden moeten zo ernstig zijn dat de wederpartij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet mag verwachten dat de overeenkomst ongewijzigd blijft. Het uitgangspunt blijft immers dat gemaakte afspraken moeten worden nagekomen. De rechter moet daarom terughoudend omgaan met het wijzigen van een overeenkomst die partijen zelf zijn aangegaan.
Welke situaties kunnen onvoorziene omstandigheden opleveren?
Of een gebeurtenis als onvoorziene omstandigheid kan worden aangemerkt, hangt sterk af van de overeenkomst en de omstandigheden waaronder deze is gesloten. Een ingrijpende maatschappelijke of economische ontwikkeling kan relevant zijn, maar alleen wanneer het betreffende risico niet al tussen partijen is verdeeld. Dat vraagt om uitleg van de overeenkomst en soms ook van de onderhandelingen die eraan voorafgingen. Een algemene lijst met gebeurtenissen die altijd voldoende zijn, bestaat daarom niet.
In de praktijk kan bijvoorbeeld worden gedacht aan:
- Een uitzonderlijke maatschappelijke ontwikkeling die de contractuele verhouding ernstig verstoort.
- Nieuwe overheidsmaatregelen die wezenlijke gevolgen hebben voor de uitvoering van een overeenkomst.
- Een ingrijpende verandering die partijen aantoonbaar niet in hun overeenkomst hebben verwerkt.
De coronacrisis heeft duidelijk laten zien hoe belangrijk dit onderscheid is. De Hoge Raad oordeelde in een specifieke categorie huurovereenkomsten dat de gevolgen van de coronamaatregelen onder omstandigheden als onvoorziene omstandigheid konden worden aangemerkt.
Wat kan de rechter doen bij onvoorziene omstandigheden?
Wanneer aan de wettelijke voorwaarden is voldaan, kan de rechter de gevolgen van de overeenkomst wijzigen. De rechter kan de overeenkomst ook geheel of gedeeltelijk ontbinden. Daarbij kan maatwerk worden geleverd, zodat niet automatisch de volledige overeenkomst hoeft te verdwijnen. Zelfs terugwerkende kracht behoort tot de wettelijke mogelijkheden. Het resultaat hangt uiteindelijk af van wat de concrete situatie tussen partijen rechtvaardigt.
Wanneer blijven de omstandigheden voor uw eigen rekening?
Ook een ingrijpende verandering geeft niet zonder meer recht op aanpassing van een overeenkomst. De wet bepaalt dat wijziging of ontbinding niet wordt uitgesproken voor zover de omstandigheden vanwege de aard van de overeenkomst of de in het verkeer geldende opvattingen voor rekening komen van degene die zich erop beroept. Een normaal ondernemersrisico kan bijvoorbeeld anders worden beoordeeld dan een uitzonderlijke gebeurtenis waarop de overeenkomst werkelijk niet is ingericht. Ook een tegenvallend financieel resultaat is op zichzelf onvoldoende. De risicoverdeling die partijen hebben afgesproken blijft dus een belangrijk vertrekpunt.
Onvoorziene omstandigheden en overmacht
Onvoorziene omstandigheden en overmacht worden nogal eens in één adem genoemd, maar juridisch zijn het verschillende leerstukken. Bij overmacht staat centraal of een tekortkoming aan de schuldenaar kan worden toegerekend. Bij onvoorziene omstandigheden gaat het juist om de vraag of een overeenkomst vanwege later ingetreden omstandigheden nog ongewijzigd in stand behoort te blijven. Het ene leerstuk ziet dus vooral op de gevolgen van niet nakomen, terwijl het andere ruimte kan bieden om de contractuele verhouding zelf aan te passen.
Hoe voorkomt u discussie over gewijzigde omstandigheden?
Bij het opstellen van een overeenkomst kan al rekening worden gehouden met gebeurtenissen die de samenwerking later beïnvloeden. Partijen kunnen bijvoorbeeld vastleggen wie bepaalde risico’s draagt en wat er gebeurt wanneer omstandigheden wezenlijk veranderen. Daarmee wordt niet iedere toekomstige discussie uitgesloten, maar wordt wel duidelijker welke risicoverdeling partijen voor ogen hadden. Dat kan later juist van belang zijn bij de vraag of een omstandigheid daadwerkelijk onvoorzien was. Een zorgvuldig contract verdient zich vaak pas terug wanneer de omstandigheden tegenzitten.
Wanneer juridische hulp inschakelen?
Onvoorziene omstandigheden bieden geen algemene mogelijkheid om onder een ongunstig geworden overeenkomst uit te komen. Het uitgangspunt blijft dat partijen zich aan hun afspraken houden en de rechter past de wettelijke uitzondering terughoudend toe. Juist daarom moet eerst worden onderzocht wat partijen hebben afgesproken, welk risico daarbij is verdeeld en wat er sinds het sluiten van de overeenkomst daadwerkelijk is veranderd. Smit & Smit Advocaten kan die beoordeling samen met u maken.
Het is verstandig om juridische hulp in te schakelen bij:
- Een ingrijpende verandering waardoor bestaande afspraken moeilijk uitvoerbaar zijn geworden.
- Discussie over de vraag voor wiens rekening een nieuw risico behoort te komen.
- Een verzoek van uw wederpartij om een bestaande overeenkomst open te breken.
- Het voornemen om wijziging of ontbinding van een overeenkomst te vragen.
Een beroep op onvoorziene omstandigheden staat of valt met de overeenkomst en de concrete feiten. Heeft een verandering grote gevolgen voor uw afspraken en wilt u weten wat juridisch mogelijk is? Neem dan vrijblijvend contact op met Smit & Smit Advocaten. Ons kantoor beoordeelt graag met u of de bestaande afspraken moeten blijven gelden of dat er juridisch ruimte bestaat voor een andere oplossing.
